Gaziantep'ten Koparılan Dev İlçe'nin Bilinmeyen Hikayesi

Türkiye'nin idari haritası, kimi zaman bir mahallelinin bile fark etmediği sessiz değişimlere sahne oluyor. Sınırlar yeniden çizilirken kimi ilçeler doğdukları topraklardan koparılıp başka bir şehrin kimliğine bürünüyor. Bugün Hatay'ın kuzey kapısında 39 mahallesiyle ayakta duran Hassa, işte o sessiz tanıklardan biri. Peki Amanos Dağları'nın doğu eteklerine kurulan bu ilçe, nasıl oldu da bir gün Gaziantep'in toprağıyken ertesi gün Hatay'ın kapısı hâline geldi?

Kuruluşu Kadim Çağlarda Değil, İsyanın Gölgesinde

Hassa hakkında en yaygın yanılgı, yerleşimin kökenini antik dönemlere dayandırmak. Gerçek ise bambaşka bir yerde duruyor: 19. yüzyılın ortasında, bir isyanın hemen ertesinde.

1864-1865 yıllarında Amanosların geniş coğrafyasında Ulaşlı boyunun başlattığı ayaklanma, Osmanlı Devleti'ni bölgede sert önlemler almaya itti. Asayişi yeniden tesis etmek isteyen Babıali, Fırka-ı İslahiye birliklerini göreve çağırdı. Birliklerin komutanı İbrahim Derviş Paşa, bugün ilçe merkezindeki belediye parkının bulunduğu stratejik tepeyi karargâh olarak seçti.

Çevredeki Tiyek, Akbez ve Hacılar gibi yerleşimlerden getirilen haneler bu karargâhın etrafına yerleştirildi. Böylece ortaya "Ordu-Köyü" adıyla yepyeni bir karye, yani köy çıktı. Bir askerî karargâhın etrafında filizlenen bu yerleşim, ilk yıllarında Maraş Mutasarrıflığına bağlıydı.

Dört Kez Kuşatıldı, Bir Kez Teslim Oldu: Hiç

I. Dünya Savaşı'nın ardından Anadolu'nun güneyinde Fransız işgal kuvvetleri boy gösterdi. Stratejik konumu nedeniyle Hassa, Fransızların radarına dört ayrı kez girdi. Ancak bölge halkı ve yöre çeteleri, geçit vermemekte kararlıydı. Her girişim, sert bir direnişle karşılandı ve Fransız birlikleri bir adım bile ilerleyemedi.

İlçe tarihinin kırılma noktası 15 Kasım 1921 oldu. Resmî karar henüz ilan edilmemişken Türk çeteleri, Hassa Hükümet Konağı'na Osmanlı Sancağı'nı çekti. Böylece fiilî kurtuluş, kâğıt üzerindeki tarihten önce gerçekleşti. Bu cesur adım, bugün hâlâ her yıl 15 Kasım'da Hassa'nın Kurtuluş Bayramı olarak coşkuyla kutlanıyor.

Kader Anı: 1939 ve Gaziantep'ten Kopuş

Cumhuriyet döneminde Hassa, uzun yıllar Gaziantep'in İslahiye ilçesine bağlı bir bucak olarak idare edildi. Ne bir ilçe kimliği vardı ne de kendi sınırlarını çizme yetkisi. Bu düzen, 1939 yılına kadar sürdü.

Hatay'ın ana vatana katılmasıyla bölgenin idari sınırları baştan sona yeniden çizildi. Alınan kararla Gaziantep sınırlarından çıkarılan Hassa, Hatay'a bağlandı. Bu ilhak yalnızca bir şehir değişikliği değildi: Hassa aynı kararla bucak statüsünden kurtularak müstakil bir ilçe hâline geldi. Yani Gaziantep'ten ayrılışı, aynı zamanda kendi kimliğine kavuşması oldu.

İki Şehrin Mirasını Taşıyan Sınır İlçesi

Bugün Hassa'yı gezerken iki ayrı kültürün izlerini yan yana görmek mümkün. Bir yanda Gaziantep mutfağının ve sosyal hayatının derin izleri, diğer yanda Hatay'ın köklü kimliği. Bu ikili yapı, Hassa'yı Türkiye'nin ender sınır ilçelerinden biri yapıyor.

39 mahallesiyle Hatay'ın kuzey kapısı olan Hassa; geçmişte bir askerî karargâhın etrafında kurulan köyden, bugün iki şehrin tarihsel hafızasını bünyesinde birleştiren bir ilçeye dönüşmüş durumda. Sınırlar değişse de toprağın hafızası aynı kalıyor.